زخم بستر یکی از مشکلات شایع در افرادی است که برای مدت طولانی در تخت یا روی صندلی باقی می مانند. این آسیب پوستی معمولا در قسمت هایی از بدن ایجاد می شود که استخوان به سطح پوست نزدیک تر است؛ قسمت هایی مانند دنبالچه، پاشنه پا، لگن، آرنج، شانه و پشت سر بیشتر در معرض این نوع زخم قرار دارند. فشار مداوم، اصطکاک، رطوبت، تغذیه نامناسب و کاهش جریان خون می توانند باعث شوند یک قرمزی ساده به زخمی عمیق و حتی عفونی تبدیل شود.
درمان زخم بستر فقط به استفاده از یک پماد یا پانسمان محدود نمی شود. برای کنترل این عارضه باید علت ایجاد فشار برطرف شود، وضعیت تغذیه بیمار بررسی شود، زخم به صورت اصولی پانسمان شود و در صورت وجود عفونت یا بافت مرده، اقدامات پزشکی لازم انجام گیرد. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال جلوگیری از پیشرفت زخم و آسیب به بافت های عمیق تر بیشتر خواهد بود.
زخم بستر چگونه ایجاد می شود؟
وقتی یک قسمت از بدن برای مدت طولانی تحت فشار قرار می گیرد، جریان خون مویرگی در آن ناحیه کاهش پیدا می کند. در نتیجه اکسیژن و مواد مغذی کافی به سلول های پوست و بافت زیرین نمی رسد. اگر این فشار ادامه پیدا کند، سلول ها آسیب می بینند و در نهایت بافت دچار مرگ می شود.
افرادی که توانایی حرکت مستقل ندارند، بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند. سالمندان، بیماران پس از سکته مغزی، افراد دچار آسیب نخاعی، بیماران بستری در بخش مراقبت های ویژه و کسانی که مدت زیادی روی ویلچر می نشینند، از گروه های پرخطر هستند.
بی اختیاری ادرار یا مدفوع نیز می تواند شرایط را دشوارتر کند. تماس مداوم پوست با رطوبت باعث نرم شدن و آسیب پذیری پوست می شود و احتمال ایجاد زخم را افزایش می دهد.
مراحل مختلف زخم بستر
شناخت مرحله زخم برای انتخاب روش مناسب درمان اهمیت زیادی دارد. زخم بستر معمولا بر اساس شدت آسیب به چهار مرحله اصلی تقسیم می شود.
مرحله اول
در مرحله اول هنوز پوست باز نشده است، اما یک ناحیه قرمز یا تغییر رنگ داده روی پوست مشاهده می شود. این قسمت ممکن است نسبت به اطراف گرم تر، سفت تر یا دردناک تر باشد. در پوست های تیره، تغییر رنگ ممکن است به شکل قرمزی واضح دیده نشود و به صورت تیرگی یا تغییر بافت ظاهر شود.
اگر فشار در همین مرحله برداشته شود، می توان از پیشرفت آسیب جلوگیری کرد.
مرحله دوم
در این مرحله بخشی از سطح پوست از بین رفته و ممکن است یک زخم سطحی یا تاول ایجاد شده باشد. معمولا آسیب هنوز به بافت های عمقی نرسیده است، اما بی توجهی می تواند باعث گسترش سریع آن شود.
مرحله سوم
در مرحله سوم، آسیب از سطح پوست عبور کرده و به بافت چربی زیر پوست رسیده است. ممکن است زخم عمق قابل توجهی داشته باشد و ترشحات نیز مشاهده شود. در این شرایط مراقبت تخصصی اهمیت زیادی دارد.
مرحله چهارم
این شدیدترین مرحله زخم بستر است. آسیب می تواند به عضله، تاندون، مفصل یا حتی استخوان برسد. احتمال عفونت شدید در این مرحله بالاست و بیمار باید تحت ارزیابی پزشکی دقیق قرار بگیرد.
درمان زخم بستر چگونه انجام می شود؟
روش درمان به مرحله زخم، محل ایجاد آن، اندازه زخم، وضعیت عمومی بیمار و وجود یا نبود عفونت بستگی دارد. بنابراین نمی توان برای همه بیماران یک نسخه یکسان در نظر گرفت.
کاهش فشار از روی زخم
اولین اقدام در درمان زخم بستر، برداشتن فشار از ناحیه آسیب دیده است. اگر فشار همچنان ادامه داشته باشد، حتی بهترین پانسمان ها نیز نمی توانند روند بهبود را به شکل مطلوب پیش ببرند.
تغییر وضعیت منظم بیمار، استفاده از تشک های مواج یا سایر سطوح کاهش دهنده فشار و قرار دادن بالش در نقاط مناسب می تواند فشار را از روی نواحی آسیب پذیر کم کند.
پاکسازی اصولی زخم
زخم باید با روش مناسب و با توجه به شرایط آن پاکسازی شود. استفاده خودسرانه از مواد ضدعفونی کننده قوی، الکل یا محلول هایی که به بافت سالم آسیب می زنند، می تواند روند ترمیم را مختل کند.
نوع محلول شستشو و نحوه پاکسازی باید بر اساس وضعیت زخم تعیین شود.
پانسمان تخصصی
پانسمان مناسب نقش مهمی در حفظ محیط مطلوب برای ترمیم زخم دارد. بعضی زخم ها به پانسمان های جاذب ترشحات نیاز دارند، در حالی که برای برخی دیگر پانسمان های حفظ کننده رطوبت یا محصولات تخصصی ترمیم زخم مورد استفاده قرار می گیرند.
پانسمان باید با توجه به میزان ترشح، عمق زخم، وجود عفونت و وضعیت پوست اطراف انتخاب شود. تعویض بیش از اندازه پانسمان نیز همیشه مفید نیست و می تواند به بافت تازه تشکیل شده آسیب بزند.
برداشتن بافت مرده
در زخم های متوسط و شدید ممکن است بخشی از بافت زخم مرده باشد. وجود این بافت می تواند مانع ترمیم شود و محیط مناسبی برای رشد میکروب ها ایجاد کند.
در چنین شرایطی پزشک یا درمانگر زخم ممکن است روش مناسب دبریدمان را انتخاب کند. این کار می تواند با روش های مختلف انجام شود و انتخاب آن به عمق و شرایط زخم بستگی دارد.
نقش تغذیه در بهبود زخم بستر
تغذیه مناسب یکی از بخش های مهم درمان زخم بستر است که گاهی مورد توجه کافی قرار نمی گیرد. بدن برای ساخت کلاژن و ترمیم بافت آسیب دیده به پروتئین، انرژی، ویتامین ها و مواد معدنی نیاز دارد.
کمبود پروتئین می تواند روند بازسازی بافت را کند کند. به همین دلیل در بیماران مبتلا به زخم های مزمن، وضعیت تغذیه باید ارزیابی شود. مصرف منابع مناسب پروتئین، مایعات کافی و مواد غذایی حاوی ویتامین ها و مواد معدنی می تواند در کنار درمان اصلی به بهبود شرایط بدن کمک کند.
البته مصرف مکمل ها نباید بدون بررسی وضعیت بیمار انجام شود، زیرا نیازهای تغذیه ای افراد با یکدیگر متفاوت است.
چه زمانی زخم بستر خطرناک می شود؟
افزایش اندازه زخم، بوی نامطبوع، ترشح چرکی، قرمزی و گرمی پوست اطراف، درد شدید، تب و تغییر ناگهانی وضعیت عمومی بیمار می توانند نشانه عفونت باشند. در صورت مشاهده این علائم باید بیمار در کوتاه ترین زمان توسط پزشک یا متخصص زخم ارزیابی شود.
در برخی بیماران، عفونت می تواند به بافت های عمقی نفوذ کند و حتی استخوان را نیز درگیر کند. این مسئله در افرادی که بیماری های زمینه ای دارند اهمیت بیشتری دارد.
برای مثال، فردی که همزمان با محدودیت حرکتی به دیابت مبتلا است، ممکن است با مشکلات دیگری مانند زخم پای دیابتی نیز مواجه شود. بالا بودن قند خون می تواند روند ترمیم زخم را کند کرده و احتمال عفونت را افزایش دهد. به همین دلیل کنترل بیماری های زمینه ای بخش مهمی از مراقبت از زخم محسوب می شود.
پیشگیری از ایجاد زخم بستر
پیشگیری معمولا ساده تر و کم هزینه تر از درمان زخم پیشرفته است. افرادی که مدت زیادی در تخت هستند باید به صورت منظم تغییر وضعیت داده شوند. پوست بدن نیز باید روزانه بررسی شود تا قرمزی، تغییر رنگ، تاول یا آسیب های کوچک در مراحل اولیه شناسایی شوند.
پوست باید تمیز و خشک نگه داشته شود و در صورت وجود بی اختیاری، مراقبت پوستی مناسب انجام گیرد. استفاده از تشک و تجهیزات کاهش فشار نیز برای بیماران پرخطر اهمیت زیادی دارد.
تغذیه مناسب، مصرف مایعات کافی و تامین پروتئین مورد نیاز بدن نیز باید در برنامه مراقبتی بیمار قرار گیرد.
اشتباهات رایج در مراقبت از زخم بستر
یکی از اشتباهات رایج، استفاده خودسرانه از دارو و پماد است. هر زخمی شرایط متفاوتی دارد و محصولی که برای یک بیمار مناسب است، ممکن است برای فرد دیگر نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
اشتباه دیگر، بستن زخم بدون برطرف کردن فشار است. اگر بیمار همچنان روی محل زخم قرار بگیرد، روند ترمیم با مشکل مواجه خواهد شد.
همچنین نباید تغییرات ظاهری زخم را نادیده گرفت. گاهی زخمی که در ابتدا کوچک به نظر می رسد، در مدت کوتاهی به بافت های عمقی گسترش پیدا می کند.
در بیماران مبتلا به دیابت نیز بررسی منظم پوست و پا اهمیت بیشتری دارد، زیرا مشکلات حسی و گردش خون ضعیف می توانند تشخیص آسیب های پوستی را به تاخیر بیندازند. وجود زخم دیابتی یا هر نوع زخم مزمن دیگر نیز نیازمند ارزیابی دقیق علت زمینه ای است.
آیا درمان خانگی زخم بستر کافی است؟
مراقبت خانگی می تواند بخشی از برنامه مراقبتی بیمار باشد، اما در زخم های باز، عمیق، عفونی یا در حال پیشرفت نباید به درمان خانگی اکتفا کرد. تشخیص مرحله زخم و انتخاب پانسمان مناسب نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
اگر زخم در حال بزرگ شدن است، ترشح غیرطبیعی دارد یا با علائمی مانند تب و بوی نامطبوع همراه شده، مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می کند. درمان به موقع می تواند از گسترش آسیب و نیاز به اقدامات پیچیده تر جلوگیری کند.
در نهایت، موفقیت در درمان زخم بستر به یک اقدام خاص وابسته نیست؛ بلکه مجموعه ای از کاهش فشار، مراقبت صحیح از پوست، پاکسازی و پانسمان اصولی، تغذیه مناسب، کنترل بیماری های زمینه ای و پیگیری منظم را شامل می شود. شروع درمان در مراحل اولیه می تواند از عمیق شدن زخم و ایجاد عوارض جدی جلوگیری کند. برای ارزیابی دقیق زخم و انتخاب روش مناسب مراقبت، مراجعه به یک مرکز تخصصی مانند کلینیک زخم سایه می تواند مسیر درمان را هدفمندتر و ایمن تر کند.
